(trở về mục lục)

GIÁO DỤC PHẬT GIÁO VÀ GIÁO DỤC HIỆN ĐẠI: CÓ TƯƠNG DUNG HAY KHÔNG?

TS. Tamas Agocs
TN. Hương Nhũ dịch

Bài tóm tắt

Mục đích rốt ráo của giáo dục Phật giáo là diệt trừ vô minh, căn nguyên của khổ đau. Cụ thể, theo ý nghĩa Phật giáo, giáo dục phải cố tìm cách loại trừ từ tâm sinh viên các tà kiến vốn tạo thành nền tảng lý thuyết của vô minh. Tâm dung chứa thuần ý niệm  này (cái tạo thành) còn gọi là “vọng tưởng vô minh” (parikalpita-avidya), vì trái với “câu sinh hoặc” (sahaja-avidya). Nó cũng còn gọi là vô minh do “ý niệm” hay vô minh do “kinh nghiệm”. Câu sinh hoặc thì không thể tiếp cận được cho đến khi còn có vọng tưởng vô minh (hay nhận thức sai lầm), cho nên trước tiên, người ta phải loại trừ vọng tưởng vô minh, tức là tà kiến.

Tà kiến, theo ý nghĩa Phật giáo, là tất cả những gì đi ngược lại Tam pháp ấn, tức là vô thường, khổ, vô ngã. Nghĩ rằng, có một hiện tượng trường cửu nào trong cuộc sống do duyên sinh này là đương nhiên, là ý niệm sai lầm; cũng đúng như nghĩ rằng, có một hạnh phúc vĩnh hằng nào đó để đạt được từ cuộc sống  do duyên sinh này, là ý niệm sai lầm. Thế nhưng, gốc rễ của tất mọi tà kiến là niềm tin vào một tự ngã cụ thể, thường hằng mà cố tìm kiếm để đạt được hạnh phúc. Toàn thể vòng luân hồi đang xoay quanh ý niệm về tự ngã này là khiến cho con người ưu tư lo lắng nhất và khó vượt qua nhất vì tất cả tà kiến của chúng ta.

Khái niệm giáo dục của truyền thống phương Tây hàm ý rằng, có một số kết quả đạt được từ tiến trình học vấn. Chẳng hạn, một sinh viên học một môn nào đó ngõ hầu nắm chắc nó và vận dụng nó để sử dụng trong đời sống của họ, như vậy  để trở nên hiểu biết nhiều hơn, giàu có  hơn và đạt được địa vị cao hơn trong xã hội vv… Vấn đề này, chúng ta có thể gọi là giá trị xã hội của giáo dục. Giá trị rất trừu tượng này được cụ thể hóa qua văn bằng hay chứng chỉ phát cho người hoàn tất công trình nghiên cứu. Người ta thường đinh ninh rằng, dù thế nào chăng nữa, khi đã đỗ đạt bằng cấp sẽ trở nên một người danh giá nhiều hơn, và họ có thể biến giá trị vượt quá này thành lợi thế của mình. Ngày nay, nhiều người trẻ đăng ký học cao hơn được thúc đẩy bởi điều trông đợi ấy. Tất cả hệ giá trị của giáo dục hiện đại rõ ràng ngụ ý tin tưởng vào một tự ngã cụ thể và thường hằng để trở nên “tốt hơn” (hiểu biết nhiều hơn, có học vấn nhiều hơn vv) và hạnh phúc hơn thông qua giáo dục. ( Ví dụ: ở Châu Âu, tất cả hệ thống giáo dục đại học càng ngày càng nhanh chóng có xu hướng thị trường. )

Như vậy, dường như có một sự mâu thuẫn giữa cứu cánh tối hậu của giáo dục Phật giáo, đó là để đạt được sự tự do từ ý niệm sai lầm về một tự ngã thường hằng và mục đích của giáo dục hiện đại là để tăng cường và củng cố  sự nhận thức sai lầm về bản thể của chính mình. Làm thế nào có thể giải quyết sự mâu thuẫn này trong bối cảnh của giáo dục Phật giáo hiện nay, và trong tinh thần liên tục và tiến bộ? Đó là vấn đề mà tôi nghiên cứu trong tham luận này.