(trở về mục lục)

Kỹ thuật số: Cơ hội và thách thức đối với Phật giáo
TT. Thích Chân Quang

1.   Khái Niệm Tổng Quát Về Kỹ Thuật Số

Kỹ thuật số là chuyển ngữ của từ Digital Technology. Đó là thuật số diễn tả kỹ thuật về xử lý thông tin, lưu trữ thông tin, dựa trên nguyên tắc căn bản của việc ứng dụng kỹ thuật mở (số 1), và tắt (số zero) của tín hiệu đi qua vi mạch. Chỉ có hai thuật số mở  và tắt,  số 1 và số 0, thế là mọi phương pháp xử lý thông tin trở nên chuyện thần kỳ không ngờ được.

Điều này cho ta một nguyên lý rất giống với đạo học, khi ta càng trở về gần sát nền tảng chừng nào thì ta sẽ có càng nhiều tầm nhìn lớn lao chừng nấy. Nếu ta củng cố các pháp tu hành căn bản như lễ kính Phật, quán từ bi, tác ý khiêm hạ, nghiêm trì giới luật, thì ta có thể mở ra những đạo lý khác rất sâu sắc không ngờ được.

Khi ta đưa tất cả thông tin về với ký hiệu tắt  và mở,  có  và không,  một và zero,  đơn giản cực kỳ, căn bản cực kỳ, nhưng từ đây, ta có thể xử lý mọi thông tin dễ dàng theo ý muốn của mình. Tất cả số liệu, chữ viết, ký tự, hình ảnh, âm thanh… đều được đưa về phân tích ra thành những dãy số 1 và 0, sau đó, ta biến đổi những dãy số 1 và 0 này theo lệnh của mình để có được kết quả như ý. Từ đây, ta có các chương trình xử lý văn bản Word, kế toán Excel, hình ảnh Photoshop, âm thanh Nuendo, vẽ kỹ thuật Auto Cad, vân vân vô cùng vô tận… Những kỹ xảo điện ảnh không còn giới hạn nữa, nhà làm phim có thể làm tất cả những gì mình muốn, du hành vũ trụ, thần thông biến hóa, ba đầu sáu tay, xuyên tường qua vách, v.v…

Ta có thể nói, với kỹ thuật số như thế, mọi thông tin có thể được xử lý, truyền tải, lưu trữ, biến đổi, vô cùng hiệu quả. Con người đã đạt được mức văn minh ban đầu chung với văn minh của vũ trụ.

Cũng từ kỹ thuật số này, hàng loạt kỹ thuật tự động hóa ra đời. Rồi con người đã mon men đến gần trí thông minh nhân tạo, nghĩa là một bộ óc nhân tạo có bản năng duy trì sự sống của chính mình, độc lập với sự điều khiển của con người !!!

Đời sống của đệ tử Phật ngày nay, cả giới xuất gia lẫn tại gia, đều cũng không thoát ra khỏi sự tiến bộ chung của thế giới, cũng phải sử dụng các sản phẩm kỹ thuật số thường xuyên, nghĩa là cũng xử lý các thông tin, thư tín, văn bản, hình ảnh, âm thanh… thông qua máy xử lý thông tin,  computer, mà ta quen gọi là máy vi tính như thế. Ngoài ra những máy móc kỹ thuật số khác như điện thoại di động, camera, đầu đọc dữ liệu, máy định vị vệ tinh, v.v..., cũng trở nên quen thuộc với với tất cả mọi người.

Một bên là ước vọng tu hành giải thoát, một bên là kỹ thuật xử lý thông tin hiện đại đưa mọi thông tin đến với tai mắt tràn ngập, và bỗng nhiên người đệ tử Phật bị đặt vào một sự do dự nào đấy. Nếu chìm trong thế giới thông tin dày đặc, người đệ tử Phật có thể bị quên xoay vào trong kiểm soát tâm mình. Hoặc nếu khước từ thế giới kỹ thuật số, người đệ tử Phật có thể đánh mất phương tiện học hỏi, truyền bá giáo lý rất hiệu quả. Giải quyết được hai mâu thuẫn này tức là ta có thể tránh các tác hại của máy móc hiện đại, đồng thời có thể hưởng được các lợi ích do các thứ này mang đến.

 2. Chánh Nghiệp và Chánh Niệm Hỗ Trợ Nhau

May mắn cho ta là trong tiến trình Bát  Chánh đạo, Chánh nghiệp được xem như là mắt xích quan trọng để dẫn đến Chánh Niệm phía sau. Chánh Nghiệp tạo nên phước, và phước này hỗ trợ Chánh Niệm, và Chánh niệm chính là sự tu tập nội tâm có tính bắt buộc đối với đệ tử Phật.

Nếu là đệ tử Phật thì ai cũng phải biết tu tập Chánh niệm để thúc liễm nội tâm của mình. Nhưng muốn tu tập Chánh Niệm thì ta phải có công đức quá khứ được tích lũy từ việc thực hiện Chánh Nghiệp, muốn nhiếp được tâm thì ta phải có nhiều công đức.

Và ta cũng biết rằng, muốn có công đức thì không thể ngồi yên một chỗ được, mà phải động não, tìm tòi, dấn thân, cực khổ…

Computer, kỹ thuật số, digit- number, sẽ hỗ trợ ta rất nhiều trong việc tạo nên công đức. Kỹ thuật số giúp ta nhanh chóng tìm kiếm thông tin, xử lý thông tin, trước khi ta bắt tay hành động một cách kỹ càng và chính xác. Hệ thống email giúp ta chuyển tải các văn bản kinh luận, giúp ta trao đổi tài liệu với mọi người khắp hành tinh. Hệ thống internet giúp ta truy tìm dữ liệu, kể cả những dữ liệu nghe nhìn video audio phức tạp. Qua hệ thống thông tin mạng như thế, ta cũng có thể nhanh chóng truyền bá những giáo lý đẹp đẽ của Phật đà đến với nhiều người.

Hoặc muốn làm việc từ thiện, ta có thể nhờ vào hệ thống mạng để tìm đối tượng cần được giúp đỡ, tìm những nhà hảo tâm khắp nơi, minh bạch thu chi tài chánh, thông báo diễn biến hoạt động nhanh chóng…

Ngay cả việc tu tập thiền định cũng vậy, ta cũng có thể tìm đến các trang web nói về đề tài này để nghiên cứu tìm hiểu kỹ càng trước khi bắt tay, và cả bắt chân, lên ngồi nghiêm chỉnh.

Giai đoạn đầu, ta vừa cố gắng làm các công đức vừa cố gắng thực hành thiền định dần dần. Đến khi nào công đức đã sung mãn, nghiệp xấu đã vơi, không phạm các sai lầm thêm nữa, tự nhiên tâm ta sẽ dễ dàng được nhiếp phục để thành tựu các từng mức thiền định như Phật dã dạy.

Ngược lại, Chánh Niệm cũng giúp cho Chánh Nghiệp được chính xác, sâu sắc, và hiệu quả. Khi một người có sự bình an nội tâm, thoát khỏi những suy nghĩ hẹp hòi, thoát khỏi những triền cái tham lam sân hận ban đầu, thì tự nhiên người đó rất vị tha, tận tụy, và từ bi. Những đức tính như thế hoàn toàn có lợi cho việc giúp đời và gây tạo công đức cho bản thân. Chính nhờ Chánh niệm được xây dựng mà Chánh nghiệp được dồi dào hơn rất nhiều. Vì thế, ai tu thiền sẽ dễ dàng làm nên những điều phúc thiện lớn lao.

Hơn nữa, khi có công phu thiền định đều đặn hằng ngày, dù cho có chăm chăm làm việc trên computer nhiều giờ, đầu óc ta vẫn không bị căng thẳng như người không tu thiền. Tuy nhiên ta vẫn không được chủ quan, vẫn phải biết sự vừa phải, biết tập thể dục giữa giờ để bảo vệ bộ não lâu dài.

 3. Thách thức

Nhưng cái gì cũng có mặt trái của nó, kỹ thuật số cũng vậy. Sự trao đổi xử lý thông tin dễ dàng cũng tạo nhiều cơ hội xấu cho những ai không chuyên chú tu hành. Không ai kiểm soát những trang web mà một tu sĩ viếng thăm có phải là web sạch không, những thông tin mà tu sĩ trao đổi có phải là hoàn toàn chuyện đạo lý và Phật sự hay không. 

Rồi ta cũng biết thời gian để dò tìm nghiên cứu trên web rất hao tốn, lấy đi rất nhiều thời gian quý báu mà một tu sĩ cần phải dành cho việc tu hành thúc liễm thân tâm. Nếu say sưa đi vào thế giới mạng, giống hệt như đi dạo chơi thế giới, ta sẽ quên mất đường về, bỏ thời khóa tu tập, phai nhạt dần lý tưởng giác ngộ giải thoát của buổi ban đầu vào đạo.

Trong thế giới mạng, ta gặp gỡ nhiều thành phần, tốt và xấu đều có, nhưng liệu ta có đủ bản lĩnh để «chọn bạn mà chơi» hay không ? Với sự hỗ trợ của kỹ thuật số, cái gì cũng được khuếch đại lên nhiều lần. Nếu tốt thì sẽ tốt rất nhiều, nếu xấu thì cũng xấu cùng cực. Nếu ta dùng các phương tiện của kỹ thuật số một cách chính đáng thì ta sẽ có cơ hội khuếch trương điều tốt rộng rãi, cũng tức là nhân bội lên công đức của mình. Ngược lại, ta sẽ xuống địa ngục nhanh hơn người thời xưa.

Đức Phật đã từng không khuyến khích học chữ viết, vì thời đó học viết chữ rất vất vả, chưa có giấy mực thoải mái, phải khắc lên lá cây, vỏ cây, thẻ tre, và phải tốn rất nhiều thời gian để tạo nét chữ lên đó. Người biết chữ để thông tin với nhau cũng chỉ là thiểu số nhỏ bé không đáng kể. Phật chỉ muốn các đệ tử của Ngài dành thời gian cho thiền định để sớm đắc thành đạo quả, và sau khi đắc đạo rồi thì muốn biết gì sẽ biết hết.

 Nhưng chỉ cần năm sáu trăm năm sau, việc học cho biết chữ đã trở thành tiêu chuẩn của văn minh tiến bộ mà các quốc gia hùng mạnh đều đề xướng cho nhân dân của mình. Người biết chữ tăng tỉ lệ lê dần dần, khiến cho những người không biết chữ trở thành bất tiện trong giao tiếp. Do đó, ai cũng muốn biết chữ. Thời cận đại thì xem việc tồn tại những người chưa biết chữ là nỗi ô nhục của quốc gia.

Bây giờ thì người ta đánh giá sự tiến bộ của quốc gia dựa trên tỉ lệ người biết sử dụng computer nhiều hay ít. Rồi cũng không bao lâu nữa, quốc gia nào còn có những người không biết sử dụng computer sẽ cảm thấy nhục nhã với cộng đồng quốc tế.

Phật giáo cũng không thoát ra khỏi khuynh hướng chung của thế giới này. Sau này, nếu một tu sĩ nào không biết sử dụng computer sẽ không đủ tiêu chuẩn thọ giới tỳ kheo gì đó, giống như bây giờ phải học hết lớp 12 mới cho thọ giới vậy. Nhưng càng tiếp cận thành thạo các phương tiện kỹ thuật số chừng nào thì đời sống tâm linh của tu sĩ càng bị đe dọa nhiều chừng nấy.

Ta không thể quay lưng với kỹ thuật số vì đó là cánh cửa liên thông với nền văn minh vũ trụ, và ta cũng không thể bỏ rơi đạo lý giải thoát cao siêu của Phật dạy.

Muốn vẹn toàn cả hai thì buộc ta phải cố gắng nhiều gấp bội lần các tiền bối ngày xưa. Ta vừa phải học sử dụng các phương tiện kỹ thuật số, nhất là computer, vừa tăng cường tu tập gắt gao hơn để bảo đảm công phu không bị lui sụt. Và ta cũng đoán trước rằng, số người cố gắng xuất sắc trên cả hai phương diện như thế sẽ là không nhiều lắm. Cũng có nghĩa là số người có đạo lực sâu dày để giữ gìn Phật Pháp cho con cháu về sau sẽ không nhiều lắm. Đây là điều thật sự làm ta lo lắng. Ta hoàn toàn không muốn hy sinh đạo lực của cả một hệ thống Phật giáo để thủ đắc kỹ thuật hiện đại.

Muốn chiến thắng được nỗi lo âu này, ta phải có cách intensify tăng cường sự tinh tấn tu tập của rất nhiều người hơn trước. Nếu trước đây các bậc đạo sư vẫn thường nhắc nhở dạy dỗ các môn đồ pháp quyến của mình về sự tinh tấn tu tập, thì bây giờ, các vị đạo sư phải có phương pháp hiệu quả hơn, mạnh mẽ hơn, gắt gao hơn để thúc đẩy sự tinh tấn trong đệ tử của mình. Nếu không có sự tinh tấn nhiều hơn nữa thì Kỹ thuật số chính là sự thay thế cho đời sống tâm linh cao siêu của chúng ta.

 4. Thiền viện thời đại kỹ thuật số

Để cân bằng với sự thu hút của các phương tiện truyền thông thời đại Kỹ thuật số, để giữ vững tính cách cao siêu giải thoát của đạo Phật, buộc ta phải có những điểm trú ẩn tâm linh nhiều hơn nữa. Những điểm trú ẩn tâm linh cho mọi người trong thời đại này chính là những Thiền viện thời hiện đại.

Thật vậy, con người càng quay cuồng với tốc độ vũ bão của cuộc sống, càng phải cần có phương pháp để giải tỏa stress cho não bộ. Ta phải có phương pháp thiền định thật chuẩn xác, thuyết phục được y học, phù hợp với lời Phật dạy, để áp dụng rộng rãi cho mọi người. Ta cũng phải có môi trường tu tập thiền định cho mọi người dễ tiếp cận tới lui tham học. Nghĩa là ta phải xây dựng được nhiều Thiền viện rất available cho mọi thành phần đến đây cầu học mỗi khi họ có thời gian rảnh rỗi. Các tu sĩ là ưu tiên một đã đành, nhưng mọi người cần phải được cơ hội tu tập thiền định như là quyền được sống vậy.

Quyền được thực hành thiền định chính là quyền được sống của mỗi con người trong tương lai sắp tới, khi mà Kỹ thuật số đã phủ đầy thông tin lên não bộ của loài người. Trước kia người ta nghĩ rằng đi học chỉ là học chữ nghĩa, thì sau này các em học sinh được học thể dục thể thao, thậm chí được học võ Thiếu Lâm như ở Trung Quốc, vì người ta hiểu ra rằng sự khỏe mạnh thể chất ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng cuộc sống cũng như khả năng tinh thần. Sắp tới, đi học còn phải học Thiền định vì các em sẽ phải biết cách vệ sinh thần kinh của mình mỗi ngày khi mà thời đại cho các em thông tin dồn dập. Rồi các em lớn lên cũng phải tự mình xử lý vố số thông tin hằng ngày, nên luôn luôn cần phương pháp vệ sinh thần kinh, bảo vệ não bộ. Thiền định chính là phương pháp tối ưu, chính là tương lai của nhân loại.

Nếu Phật giáo không xây dựng được các Thiền viện cho công chúng thì chắc chắn sẽ có những nhà hảo tâm làm việc đó, rồi cuối cùng Nhà nước cũng sẽ làm việc đó theo nhu cầu của thời đại và theo khuynh hướng chung của thế giới.

Thiền viện thời đại kỹ thuật số sẽ lại có nhiều thiết bị kỹ thuật số, nhưng không phải để truy cập thông tin, mà chỉ là để hỗ trợ cho việc giữ yên cho sự tu tập của mọi người. Những thiết bị đánh giá mức độ stress, đánh giá mức độ an tĩnh nội tâm, đánh giá xung động của cơ thể, phát hiện các vùng não có vấn đề cần được chỉnh sửa vân vân… sẽ được sữ dụng để con người được nhiều lợi ích trong việc tu tập thiền định.

Mô hình của thiền viện thời đại kỹ thuật số như thế nào sẽ là đề tài chúng ta bàn với nhau vào một lúc khác nữa. Trong phạm vi bài tham luận này, chúng ta chỉ đặt lại vấn đề những thách thức và cơ hội mà Kỹ thuật số đem đến cho con người, để thấy rõ rằng chúng ta phải cố gắng tinh tấn rất nhiều trong việc tu tập.

(Bài tóm tắt)

Khái niệm tổng quát về Kỹ thuật số

Định nghĩa kỹ thuật số và mô tả khái quát nguyên tắc căn bản. Sự tương đồng giửa kỹ thuật số và đạo học. Từ đó phát triển ra các ứng dụng rộng rãi cho kỹ thuật hiện đại này.  Ảnh hưởng do phát triển hiện đại này có các phát sinh hổ trợ cũng như phản dụng đều là  những vấn đề cho người tu.

Chánh Nghiệp và Chánh Niệm hỗ trợ nhau

Sụ tu tập tinh tấn Bát Chánh Đạo là một yếu tố quan trọng để tận dụng được kỹ thuật số hiện đại và đồng thời làm phát triển phước phần của người tu.  Một số thí dụ các ứng dụng cho thấy sự phát triển này. Phân tích cho thấy việc áp dụng đúng đắn hoăc sai lầm công nghệ hiện đại sẽ trờ thành trở ngại hay hổ tương rất tích cực.

Thách thức

Nhưng nếu không sử dụng đúng đắn, thì hiệu ứng xấu sẽ nảy sinh và là một thách thức lớn cho người tu trong thời đại mới.   Sự phát triển các hiệu ứng xấu sẽ rất là lớn nếu việc áp dụng không đúng đắn.  Và sơ lược đôi nét lịch sữ phát triển chữ viết từ thời Đức Phật cùng với đà tiến hóa của nền văn minh nhân loại minh họa cho điều này.  Sự tiến hóa tất nhiên về kỹ thuật này buôc chúng ta phải tìm các phương pháp cho việc tinh tấn tu tập được tích cực hơn nhằm tránh sự chế ngự của ký thuật số ngày càng hiện đại.

Thiền viện thời đại kỹ thuật số

Nhằm cân bằng các  hiệu ứng của công nghệ số với đời sống tâm linh, việc xây dựng các điểm trú tu tập tâm linh là phương án khả thi và cần thiết cho lượng thông tin ngày càng dồn dập.  Thiền định chính là một phương án hữu hiệu để cân bằng đời sống vật chất và tâm linh trong thời đại số.